Có những ngôi nhà rất đẹp trên ảnh nhưng lại không thực sự dễ chịu khi sống bên trong: mùa hè luôn phải bật điều hòa, ban ngày phải kéo rèm vì nắng gắt, còn những khoảng xanh sau một thời gian lại trở nên khó chăm sóc.
Đó là lý do xu hướng kiến trúc xanh, thiết kế nhà bền vững và kiến trúc sinh thái ngày càng được quan tâm. Tuy nhiên, một ngôi nhà có kiến trúc bền vững không đơn giản là trồng thêm cây, sử dụng vật liệu tự nhiên hay lắp đặt thiết bị tiết kiệm năng lượng.
Sự bền vững phải bắt đầu từ cách công trình được đặt trên khu đất, đón nắng, dẫn gió và thích nghi với đời sống của gia đình. Một ngôi nhà tốt cần đẹp, nhưng cũng cần biết thở. Cùng Kiến trúc 3TA tìm hiểu ngay sau đây nhé!
Kiến trúc bền vững không đơn giản là đưa thật nhiều cây xanh vào nhà
Khi nhắc đến kiến trúc xanh, nhiều người thường hình dung về những mặt tiền phủ cây, khu vườn trên mái, giếng trời ngập nắng hoặc các khoảng sân nhỏ nằm xen giữa không gian sống. Đây đều là những hình ảnh hấp dẫn, nhưng chúng mới chỉ cho thấy một phần của vấn đề.
Một công trình có nhiều cây chưa chắc đã là công trình xanh. Nếu cây được bố trí không phù hợp với điều kiện ánh sáng, cần quá nhiều nước để duy trì hoặc gây khó khăn cho việc chống thấm và bảo trì, giá trị bền vững có thể không còn nhiều như chúng ta tưởng.
Tương tự, sử dụng gỗ, đá hay những vật liệu mang vẻ đẹp tự nhiên cũng chưa đủ để tạo nên một thiết kế nhà bền vững. Vật liệu chỉ thực sự phù hợp khi nó có độ bền cần thiết, an toàn cho người sử dụng, thích nghi với khí hậu và không phải thay thế liên tục sau một thời gian ngắn.
Vì vậy, kiến trúc bền vững là một cách tư duy tổng thể, áp dụng xuyên suốt từ ý tưởng ban đầu, cách tổ chức không gian, cho đến từng loại vật liệu được chọn.
Kiến trúc bền vững quan tâm đến việc giảm tiêu hao năng lượng, nước và tài nguyên. Kiến trúc sinh thái quan tâm đến mối quan hệ giữa công trình với nắng, gió, cây cối, địa hình và môi trường bản địa. Trong khi đó, thiết kế nhà bền vững còn nhìn xa hơn, đến toàn bộ quá trình ngôi nhà được xây dựng, sử dụng, bảo trì và thay đổi theo thời gian.
Một căn nhà có thể tiết kiệm điện, nhưng nếu công năng nhanh chóng trở nên bất tiện thì vẫn cần phải cải tạo. Một không gian có thể rất đẹp ở thời điểm bàn giao, nhưng nếu không còn phù hợp khi gia đình có thêm thành viên hoặc khi cha mẹ bước vào tuổi già, giá trị sử dụng lâu dài cũng bị giảm đi đáng kể.
Bởi thế, bền vững không nằm ở một giải pháp riêng lẻ. Nó được tạo nên từ nhiều quyết định hợp lý, liên kết với nhau và cùng hướng đến một mục tiêu: giúp ngôi nhà sống tốt hơn, lâu hơn và ít phụ thuộc hơn vào những biện pháp khắc phục về sau. Với cách hiểu tổng thể này, có thể đi sâu hơn vào từng lớp khiến một ngôi nhà thực sự biết thở.
Một ngôi nhà biết thở thực sự là như thế nào
Nhịp thở của một ngôi nhà đến từ nhiều lớp cùng lúc: luồng gió lưu chuyển, ánh sáng thay đổi trong ngày, lớp vỏ bao quanh công trình, và chính con người sống bên trong. Phần dưới đây đi qua từng lớp một, bắt đầu từ gió.
Ngôi nhà thở bằng những luồng gió
Không khí muốn lưu chuyển cần có đường vào và đường ra. Tuy vậy, trong nhiều công trình, cửa sổ được mở khá lớn nhưng chỉ tập trung ở một phía. Khi mặt bằng bên trong lại bị chia nhỏ bởi quá nhiều vách ngăn, gió khó có thể đi sâu vào nhà. Kết quả là không gian vẫn bí, dù diện tích cửa không hề nhỏ.
Thông gió tự nhiên còn liên quan đến cách các không gian được nối với nhau, vị trí của cầu thang, khoảng thông tầng, giếng trời, sân trong và sự chênh lệch cao độ giữa các điểm mở, chứ không chỉ phụ thuộc vào kích thước ô cửa.
Khi được tính toán hợp lý, những yếu tố này có thể tạo ra một dòng lưu chuyển không khí nhẹ nhàng nhưng liên tục. Gió đi qua nhà không quá mạnh, cũng không bị chặn lại giữa chừng. Nhờ đó, cảm giác nóng và ngột ngạt được giảm bớt trước khi phải nghĩ đến điều hòa.
Dẫu vậy, một ngôi nhà biết thở không có nghĩa là lúc nào cũng mở hoàn toàn với bên ngoài. Ở những khu vực đô thị có nhiều bụi, tiếng ồn hoặc độ ẩm cao, kiến trúc cần tạo ra những lớp chuyển tiếp. Một khoảng sân nhỏ, hành lang, ban công sâu hay lớp cây xanh phù hợp có thể giúp ngôi nhà đón gió mà vẫn giữ được sự riêng tư và yên tĩnh. Gió là một lớp nhịp thở của ngôi nhà. Lớp tiếp theo đến từ ánh sáng.
Ánh sáng cũng là một phần của nhịp thở
Ánh sáng tự nhiên giúp con người cảm nhận rõ thời gian trong ngày. Buổi sáng có sắc độ khác buổi chiều; ánh nắng mùa đông cũng không giống nắng mùa hè. Những thay đổi rất nhỏ đó khiến không gian sống bớt khép kín và con người cảm thấy gần gũi hơn với tự nhiên.
Tuy nhiên, lấy sáng không đồng nghĩa với việc sử dụng càng nhiều kính càng tốt. Một mặt kính lớn đặt sai hướng có thể khiến căn phòng nóng lên nhanh chóng, gây chói và buộc gia chủ phải kéo rèm trong phần lớn thời gian. Khi đó, ô cửa vốn được tạo ra để kết nối với bên ngoài lại trở thành thứ cần được che kín.
Vấn đề nằm ở cách kiểm soát ánh sáng. Mái đua, hiên sâu, ban công, lam chắn nắng hoặc chính chiều sâu của cửa đều có thể làm dịu ánh nắng trước khi nó đi vào không gian bên trong. Nhờ vậy, căn nhà vẫn sáng nhưng không gay gắt; vẫn mở nhưng không phải đánh đổi sự dễ chịu. Cùng với gió và ánh sáng, ngôi nhà còn thở qua chính lớp vỏ bao quanh nó.
Ngôi nhà còn thở qua lớp vỏ bao quanh
Mái, tường, cửa và các khoảng đệm là những thành phần trực tiếp tiếp xúc với khí hậu. Nếu lớp vỏ này được xử lý tốt, công trình có thể giảm hấp thụ nhiệt, hạn chế tác động của mưa nắng và giữ môi trường bên trong ổn định hơn. Ngược lại, nếu hình thức được đặt lên trước điều kiện thực tế, mọi áp lực từ khí hậu sẽ dồn lên hệ thống điều hòa, quạt và chiếu sáng nhân tạo. Sau gió, ánh sáng và lớp vỏ công trình, nhịp thở cuối cùng và có lẽ quan trọng nhất lại thuộc về chính con người sống trong nhà.
Ngôi nhà phải biết thở cùng con người
Con người cũng cần những khoảng lặng, những góc riêng và những không gian không bị lấp đầy bởi đồ đạc hay chức năng. Một căn nhà quá chật về thị giác, quá nhiều chi tiết hoặc lúc nào cũng buộc mọi thành viên phải tương tác với nhau có thể trở nên mệt mỏi, dù diện tích không hề nhỏ.
Vì thế, “khoảng thở” trong kiến trúc là cảm giác được thư giãn, được riêng tư khi cần và được kết nối với gia đình theo một cách tự nhiên, chứ không đơn thuần là khoảng trống vật lý. Với bốn lớp nhịp thở này đã rõ, có thể nhìn sang những xu hướng kiến trúc xanh nào thực sự có giá trị lâu dài, thay vì chỉ là trào lưu nhất thời.
Những xu hướng kiến trúc xanh có giá trị lâu dài
Xu hướng luôn thay đổi. Thế nhưng, trong kiến trúc, một công trình thường được sử dụng qua nhiều thập kỷ. Vì vậy, điều đáng quan tâm là giải pháp nào vẫn còn giá trị sau khi sự mới mẻ ban đầu đã qua đi, hơn là giải pháp nào đang được nhắc đến nhiều nhất.
Trước hết là thiết kế thích ứng với khí hậu. Công trình nên được tổ chức từ đầu dựa trên điều kiện của khu đất, thay vì tạo ra một hình thức bắt mắt rồi bổ sung thiết bị để khắc phục nóng, chói hoặc bí. Hướng nắng, hướng gió, lượng mưa, độ ẩm, tiếng ồn và những công trình lân cận đều có thể ảnh hưởng đến cách ngôi nhà được đặt xuống.
Đôi khi, chỉ một thay đổi nhỏ trong hướng mở của cửa, chiều sâu mái hiên hoặc vị trí khoảng trống cũng tạo ra khác biệt rõ rệt trong quá trình sử dụng. Những quyết định này không dễ nhận thấy trên ảnh phối cảnh, nhưng lại tác động trực tiếp đến sự thoải mái mỗi ngày.
Một xu hướng khác là để thiên nhiên tham gia trực tiếp vào cách công trình vận hành. Một khoảng sân trong có thể đưa ánh sáng vào giữa nhà. Một khu vườn nhỏ có thể tạo khoảng cách cần thiết với hàng xóm. Một tán cây đúng vị trí có thể giảm nắng cho mặt đứng vào mùa hè. Cây xanh và những khoảng mở như vậy trở thành một phần của cấu trúc công trình, không chỉ là điểm trang trí thêm vào sau cùng.
Vật liệu cũng đang được nhìn nhận thận trọng hơn, qua nguồn gốc, tuổi thọ, khả năng sửa chữa và mức độ phù hợp với khí hậu. Một vật liệu bền, dễ bảo trì và có thể sử dụng lâu dài thường mang lại giá trị thực tế hơn một lựa chọn thời thượng nhưng nhanh xuống cấp.
Ngoài việc xây mới, cải tạo và tái sử dụng công trình cũ cũng là một hướng đi đáng chú ý. Không phải ngôi nhà nào đã cũ cũng cần phá bỏ toàn bộ. Trong nhiều trường hợp, phần kết cấu, cầu thang, mái, cửa hoặc một số vật liệu vẫn còn giá trị. Nếu được đánh giá cẩn thận, những yếu tố ấy có thể tiếp tục tồn tại trong một không gian mới.
Cách làm này vừa giảm chất thải xây dựng, vừa tiết kiệm tài nguyên. Quan trọng hơn, nó giữ lại được một phần ký ức của ngôi nhà, điều mà một công trình hoàn toàn mới đôi khi không thể thay thế. Từ những xu hướng có giá trị lâu dài này, có thể rút ra thành năm nguyên tắc cụ thể để thiết kế một ngôi nhà bền vững.
Năm nguyên tắc để thiết kế một ngôi nhà bền vững
Nguyên tắc đầu tiên là hiểu khu đất trước khi nghĩ đến hình thức của ngôi nhà. Mỗi khu đất đều có một “tính cách” riêng. Có nơi đón được gió mát nhưng chịu nắng Tây rất mạnh. Có nơi có tầm nhìn đẹp nhưng lại gần đường ồn. Có khu đất cần mở rộng về một phía, trong khi phía còn lại nên được che chắn để tạo sự riêng tư.
Nếu không đọc kỹ những điều kiện ấy, kiến trúc dễ trở thành một vật thể xa lạ được đặt xuống khu đất. Ngược lại, khi công trình biết tận dụng lợi thế và hạn chế bất lợi của nơi chốn, sự bền vững đã bắt đầu hình thành ngay từ những nét vẽ đầu tiên.
Nguyên tắc thứ hai là ưu tiên giải pháp kiến trúc trước khi phụ thuộc vào công nghệ. Cảm biến, hệ thống điều khiển thông minh hay pin năng lượng mặt trời đều có thể mang lại giá trị. Tuy nhiên, chúng nên được sử dụng sau khi những vấn đề cơ bản như thông gió, che nắng, cách nhiệt và lấy sáng đã được giải quyết.
Một công nghệ hiện đại khó có thể sửa hoàn toàn một căn phòng bị đặt sai hướng hoặc một mặt tiền kính không có lớp bảo vệ. Trái lại, một thiết kế thụ động tốt có thể giảm nhu cầu dùng thiết bị ngay từ đầu.
Nguyên tắc thứ ba là cây xanh phải có chức năng và có khả năng tồn tại lâu dài. Cây có thể che nắng, giảm bụi, tạo riêng tư và làm dịu cảm giác bê tông hóa. Tuy nhiên, để cây thực sự trở thành một phần của kiến trúc, cần tính đến điều kiện ánh sáng, chiều sâu đất, thoát nước, chống thấm và khả năng chăm sóc của gia chủ. Không nên tạo ra một khu vườn chỉ đẹp trong ngày bàn giao, rồi trở thành gánh nặng trong những năm tiếp theo.
Nguyên tắc thứ tư là nhìn vật liệu trong suốt vòng đời sử dụng. Chi phí ban đầu chỉ là một phần của bài toán. Vật liệu còn cần được đánh giá qua độ bền, khả năng bảo trì, mức độ an toàn và tần suất phải thay thế. Một lựa chọn rẻ nhưng nhanh xuống cấp có thể khiến gia chủ phải trả nhiều hơn về sau, cả bằng chi phí lẫn sự bất tiện.
Cuối cùng, ngôi nhà cần được thiết kế cho sự thay đổi của gia đình. Phòng làm việc hôm nay có thể trở thành phòng ngủ sau này. Khu vui chơi của trẻ rồi sẽ cần một chức năng khác. Khi cha mẹ lớn tuổi, việc di chuyển giữa các tầng cũng không còn thuận tiện như trước.
Không ai có thể dự đoán chính xác mọi thay đổi. Tuy vậy, một mặt bằng đủ linh hoạt, hệ thống kỹ thuật dễ tiếp cận và những không gian không bị đóng cứng sẽ giúp căn nhà thích nghi tốt hơn. Một công trình phải phá bỏ hoặc cải tạo lớn chỉ sau vài năm sử dụng rất khó được xem là bền vững, dù hình thức ban đầu có ấn tượng đến đâu. Với năm nguyên tắc chung này, cách áp dụng cụ thể vẫn cần điều chỉnh theo từng loại hình nhà ở.
Không có một công thức kiến trúc xanh cho mọi ngôi nhà
Mỗi loại hình nhà ở có một vấn đề khác nhau, vì thế giải pháp bền vững cũng không thể giống nhau.
Với nhà phố, khó khăn thường nằm ở chiều sâu lớn, mặt tiền hẹp và hai bên bị che kín. Khi đó, bài toán quan trọng là đưa ánh sáng và không khí vào giữa nhà mà vẫn bảo đảm riêng tư. Sân trong, giếng trời, khoảng thông tầng hay mặt đứng hai lớp có thể hữu ích, nhưng cần được lựa chọn dựa trên mặt bằng cụ thể.
Với biệt thự, diện tích rộng lại đặt ra một thách thức khác. Nếu không được phân vùng hợp lý, công trình có thể sử dụng nhiều năng lượng để làm mát những không gian ít khi được dùng. Các mảng kính lớn cũng cần được kiểm soát bằng hướng mở, hiên, mái và cảnh quan.
Đối với nhà cũ, điểm khởi đầu nên là đánh giá kỹ những gì còn có thể giữ lại. Có những căn nhà không cần phá đi để làm lại từ đầu; chỉ cần mở lại đường gió, điều chỉnh ánh sáng, sắp xếp công năng và xử lý lớp vỏ, chất lượng sống đã có thể thay đổi đáng kể.
Còn với căn hộ chung cư, dù không thể can thiệp nhiều vào cấu trúc tòa nhà, gia chủ vẫn có thể cải thiện không gian thông qua vật liệu ít phát thải, mặt bằng thông thoáng, nội thất linh hoạt và hệ thống chiếu sáng, điều hòa phù hợp.
Như vậy, thiết kế bền vững là quá trình tìm ra cách ứng xử phù hợp nhất với điều kiện cụ thể của từng khu đất, từng loại hình nhà ở và từng gia đình. Sau tất cả những nguyên tắc và cách ứng dụng này, điều đáng nhớ nhất vẫn là cảm giác một ngôi nhà bền vững mang lại sau nhiều năm sử dụng.
Bền vững là khi ngôi nhà tiếp tục sống tốt sau nhiều năm
Một ngôi nhà bền vững không nhất thiết phải cho người khác thấy rằng nó đang sử dụng những giải pháp xanh.
Giá trị ấy thường được cảm nhận trong những điều rất bình thường: buổi sáng căn phòng có đủ ánh sáng mà không bị chói; trưa hè vẫn có những khoảng mát để ngồi; không khí trong nhà được lưu chuyển; vật liệu cũ đi một cách tự nhiên thay vì nhanh chóng hư hỏng; và sau nhiều năm, không gian vẫn có thể thay đổi để phù hợp với gia đình.
Đó cũng là một ngôi nhà không buộc con người phải liên tục chống lại khí hậu bằng máy móc, cũng không khiến gia chủ phải sửa chữa hết lần này đến lần khác chỉ vì những quyết định thiếu cân nhắc từ ban đầu.
Khi kiến trúc biết lắng nghe khu đất, tôn trọng tài nguyên và thấu hiểu nếp sống của con người, ngôi nhà sẽ không còn là một vật thể đứng yên. Nó thay đổi theo ánh sáng, phản ứng với nắng gió, thích nghi cùng gia đình và âm thầm nâng đỡ đời sống mỗi ngày.
Khi ấy, ngôi nhà thực sự biết thở.
Không gian bạn hình dung, xứng đáng bắt đầu bằng một bản vẽ thật
Trước khi là một công trình, mỗi dự án của 3TA đều bắt đầu từ một cuộc trò chuyện về cách bạn muốn sống. Để lại thông tin, kiến trúc sư sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ, không ràng buộc.