Phong cách Wabi Sabi và vẻ đẹp đến từ những điều không hoàn hảo

Có những ngôi nhà mới hoàn thiện đẹp đến mức người sống bên trong luôn sợ làm xước mặt bàn, đổi màu gỗ hay đặt một món đồ sai vị trí. Nhưng cũng có những căn nhà càng đi qua thời gian càng trở nên gần gũi hơn, khi màu gỗ trầm xuống, bề mặt đá xuất hiện dấu vết sử dụng và những món đồ gốm dù không hoàn toàn giống nhau vẫn mang theo câu chuyện riêng.

Đó là tinh thần của thiết kế Wabi Sabi: không chống lại thời gian, cũng không tìm kiếm sự hoàn hảo tuyệt đối. Vẻ đẹp nguyên bản xuất hiện khi không gian đủ chân thật để con người nhận ra giá trị của những điều giản dị và bền bỉ.

Phong cách Wabi Sabi là gì

Wabi Sabi là một cách cảm nhận vẻ đẹp gắn với sự giản dị, vô thường và không hoàn hảo. Trong không gian sống, tinh thần ấy thường thể hiện qua vật liệu chân thật, hình thức tiết chế, dấu vết thủ công và những món đồ thay đổi tự nhiên theo thời gian.

Một căn nhà không nhất thiết phải tối, cũ kỹ hay phủ đầy bề mặt thô mới được xem là Wabi Sabi, vì điều quan trọng nằm ở thái độ lựa chọn hơn là hình thức bên ngoài. Vật liệu có được tôn trọng đúng đặc tính hay không, món đồ có hữu ích và tạo ra sự gắn bó hay chỉ được đặt vào để hoàn thiện một phong cách, không gian có cho phép con người sống thoải mái và để lại dấu vết của mình hay không, đó mới là những câu hỏi thực sự đáng đặt ra. Hiểu rõ thái độ này cũng giúp phân biệt giữa sự không hoàn hảo có giá trị và sự cẩu thả trong thi công, hai điều dễ bị nhầm lẫn nếu chỉ nhìn bằng mắt thường.

Không hoàn hảo không đồng nghĩa với cẩu thả

Một tấm gỗ có mắt, thớ và sắc độ không đồng đều là đặc tính tự nhiên, cũng như một chiếc bát gốm thủ công hơi khác chiếc còn lại có thể mang dấu ấn riêng của người làm ra nó. Nhưng tường bị thấm, sàn cong vênh, đồ nội thất thiếu chắc chắn hay lớp hoàn thiện bong tróc lại là lỗi kỹ thuật cần được khắc phục ngay.

Wabi Sabi chấp nhận sự không đồng đều của tự nhiên, nhưng vẫn đòi hỏi công trình được thiết kế và thi công có trách nhiệm. Một bức tường loang màu có chủ đích khác hẳn với bức tường ẩm mốc vì chống thấm kém, cũng như một chiếc bàn thô vừa phải khác xa mặt bàn dễ gây xước tay và khó vệ sinh. Vẻ đẹp nguyên bản vì thế chỉ có ý nghĩa khi đi cùng chất lượng, sự an toàn và khả năng sử dụng lâu dài, và ranh giới ấy phụ thuộc rất nhiều vào cách vật liệu được lựa chọn cùng cách nó được sử dụng đúng bản chất của mình.

Vật liệu được là chính nó

Không gian Wabi Sabi thường ưu tiên những vật liệu thể hiện rõ đặc tính tự nhiên như gỗ, đá, đất nung, gốm, vôi, kim loại mờ, vải lanh và các loại sợi dệt có cấu trúc rõ. Ở đây, điểm quan trọng là tránh những bề mặt cố giả thành một vật liệu khác trong khi thiếu hẳn chiều sâu và cảm giác thật, dù bản thân vật liệu không nhất thiết phải hoàn toàn tự nhiên.

Gỗ nên cho thấy vân của chính nó thay vì bị phủ kín bởi lớp màu dày, còn đá có thể giữ lại sự thay đổi tự nhiên về sắc độ mà không cần đồng đều tuyệt đối. Tuy vậy, vật liệu vẫn phải được chọn theo đúng vị trí sử dụng: gỗ trong khu vực ẩm cần được xử lý phù hợp, bề mặt bếp phải dễ vệ sinh, còn tường hiệu ứng trong phòng tắm không thể bỏ qua yêu cầu chống thấm.

Sự chân thật chỉ đứng vững khi được xây dựng trên hiểu biết kỹ thuật thực sự. Khi vật liệu đã được chọn đúng, màu sắc và hình thức mới là lớp tiếp theo cần được cân nhắc kỹ.

Màu sắc và hình thức mộc mạc của Wabi Sabi

Trắng ngà, be đất, nâu gỗ, xám đá, màu đất nung, xanh rêu và đen than thường xuất hiện trong nội thất Wabi Sabi, nhưng nếu toàn bộ căn nhà chỉ dừng lại ở nâu, be và xám, không gian rất dễ trở nên nặng và thiếu sức sống. Chiều sâu thực sự đến từ sự thay đổi giữa các sắc độ, độ thô mịn của bề mặt và cách ánh sáng phản chiếu trên vật liệu, hơn là từ việc dùng thật nhiều màu trầm cùng lúc.

Đồ nội thất Wabi Sabi thường có đường nét gọn, tỷ lệ thấp, cạnh bo mềm và hình dáng gần với cấu trúc tự nhiên. Nhưng bất đối xứng không có nghĩa mọi thứ phải được đặt lệch tùy tiện, vì không gian vẫn cần tỷ lệ và điểm tựa: một chiếc bàn thủ công phải phù hợp với diện tích căn phòng, còn một chiếc ghế thấp cần thực sự thoải mái khi ngồi. Sự tự nhiên của Wabi Sabi vì vậy luôn là kết quả của lựa chọn có chủ đích. Ngoài màu sắc và hình thức, cách lựa chọn đồ vật trong nhà cũng quyết định tinh thần Wabi Sabi có thật hay chỉ là hình thức bên ngoài.

Đồ vật ít hơn nhưng có lịch sử

Một ngôi nhà Wabi Sabi không cần chứa đầy đồ cổ, vì giá trị của món đồ nằm ở mối quan hệ giữa nó với người sử dụng hơn là số năm tồn tại. Đó có thể là chiếc bàn cũ được phục hồi, bộ ấm gốm dùng hằng ngày, chiếc ghế mây của gia đình hoặc một món đồ thủ công mang về từ chuyến đi, những vật dụng giúp ngôi nhà có ký ức riêng và khác hẳn một không gian được mua đồng loạt từ cùng một bộ sưu tập.

Điều nên tránh là mua hàng loạt sản phẩm mang nhãn “Wabi Sabi” chỉ để tái hiện một hình ảnh đang phổ biến, vì khi mọi chiếc bình, chiếc ghế và bề mặt đều được cố tình làm cũ cùng lúc, không gian rất dễ trở thành một sân khấu giả lập ký ức. Cùng với đồ vật có lịch sử, ánh sáng cũng góp mặt vào cách một không gian Wabi Sabi được cảm nhận qua từng thời điểm trong ngày.

Ánh sáng dịu và có sự chuyển đổi

Ánh sáng tự nhiên có thể được lọc qua hiên, rèm vải, lam hoặc những khoảng lùi, và khi nắng đi qua gỗ, đá hay vải, những sai khác nhỏ trong vật liệu trở nên rõ và sinh động hơn hẳn.

Không nhất thiết toàn bộ căn nhà phải sáng đều, vì một số vùng tối vừa phải cũng giúp không gian có chiều sâu và tạo cảm giác tĩnh. Dù vậy, khu vực đọc sách, nấu ăn và làm việc vẫn cần đủ ánh sáng để phục vụ đúng hoạt động của nó.

Ánh sáng nhân tạo nên được phân lớp thay vì dồn hết vào một hệ đèn trần dày đặc: đèn bàn, đèn sàn, đèn hắt và ánh sáng tập trung theo từng hoạt động thường mang lại cảm giác dễ chịu hơn nhiều. Khi ánh sáng, vật liệu và đồ vật đã được sắp xếp đúng tinh thần, điều còn lại là cách không gian tiếp nhận đời sống thật của gia đình theo thời gian.

Không gian phải tiếp nhận được đời sống

Một trong những giá trị lớn nhất của Wabi Sabi là giảm áp lực phải giữ ngôi nhà luôn hoàn hảo. Gia chủ có thể di chuyển đồ vật, đặt thêm một cuốn sách, để lại dấu vết sử dụng trên mặt bàn hoặc thay đổi cách sắp xếp khi nhu cầu sống thay đổi. Đó là một phần bình thường trong cách ngôi nhà được hoàn thiện dần theo thời gian.

Tuy nhiên, chấp nhận dấu vết cũng đi cùng trách nhiệm chăm sóc: gỗ vẫn cần được bảo dưỡng, đồ cũ vẫn phải kiểm tra độ chắc chắn, còn những hư hỏng ảnh hưởng đến an toàn vẫn luôn cần được sửa chữa kịp thời. Wabi Sabi giúp phân biệt giữa một dấu vết làm vật liệu thêm giá trị và một hư hỏng thực sự cần xử lý, và chính sự phân biệt này cũng giúp nhận ra ranh giới giữa Wabi Sabi với những phong cách gần giống nó.

Wabi Sabi trong nhà ở Việt Nam

Tinh thần Wabi Sabi có nhiều điểm gần với đời sống Việt Nam, từ vật liệu tự nhiên, đồ thủ công, ký ức gia đình cho đến sự trân trọng những món đồ đã được sử dụng lâu năm. Gốm Việt, mây tre được xử lý tốt, đá địa phương, gỗ tái sử dụng, vải dệt thủ công hay đồ nội thất gia đình được phục hồi đều có thể tạo nên một không gian giàu bản sắc, dù không cần sao chép nguyên mẫu một căn nhà Nhật.

Tuy nhiên, khí hậu nóng ẩm đòi hỏi sự thận trọng hơn: gỗ phải được xử lý đúng, tường hiệu ứng cần chống ẩm, vải và đồ đan phải dễ vệ sinh, còn bề mặt trong bếp và phòng tắm không nên quá thô hoặc khó bảo trì. Đồ cũ cũng cần được kiểm tra kỹ về kết cấu, mối mọt và độ an toàn trước khi đưa vào sử dụng lại.

Wabi Sabi phù hợp nhất khi được chuyển hóa qua vật liệu, nghề thủ công và nếp sống bản địa, và khi được chuyển hóa đúng cách như vậy, nó cho thấy một điều cốt lõi hơn về cách con người nhìn nhận thời gian trong không gian sống của chính mình.

Ngôi nhà đẹp không cần đứng ngoài thời gian

Không có ngôi nhà nào giữ nguyên mãi mãi. Ánh sáng làm màu gỗ thay đổi, vật liệu dần xuất hiện dấu vết, còn đồ vật thì được bổ sung theo từng giai đoạn sống của gia đình. Wabi Sabi nhìn nhận những thay đổi ấy như một phần tự nhiên của đời sống. Khi vật liệu được lựa chọn tốt và chăm sóc đúng cách, dấu vết thời gian sẽ trở thành một phần lịch sử của chính ngôi nhà.

Thiết kế Wabi Sabi vì thế cần bắt đầu từ việc lựa chọn điều gì đủ chân thật, đủ bền và đủ ý nghĩa để gắn bó cùng gia đình trong nhiều năm. Vẻ đẹp khi ấy nằm ở cách không gian trưởng thành cùng những người sống bên trong nó, hơn là ở sự nguyên vẹn tuyệt đối.