Gạch thông gió thường được nhìn như một chi tiết rất “đương đại” của nhà nhiệt đới, nhưng lịch sử của nó đã bắt đầu từ gần một thế kỷ trước. Từ cobogó của Brazil đến những mặt tiền nhà phố Việt Nam hôm nay, giá trị của loại vật liệu này không chỉ nằm ở hoa văn đẹp mắt mà ở khả năng lọc nắng, đưa gió và tạo một lớp chuyển tiếp giữa trong với ngoài. Tuy vậy, gạch thông gió cũng có những giới hạn về kết cấu, mưa hắt, riêng tư, cách âm và bảo trì mà gia chủ cần hiểu rõ trước khi lựa chọn. Bài viết của Kiến trúc 3TA phân tích những nguyên tắc quan trọng để sử dụng loại vật liệu này đúng chỗ, thay vì chỉ chạy theo hình ảnh đang phổ biến trên các công trình hiện nay.
Từ cobogó Brazil đến gạch thông gió hiện đại
Gạch thông gió có nguồn gốc từ cobogó, loại gạch rỗng xuất hiện tại Recife, Brazil vào cuối thập niên 1920 do ba kỹ sư Amadeu Oliveira Coimbra, Ernest August Boeckmann và Antônio de Góis phát triển. Tên gọi cobogó được ghép từ họ của ba người này. Ban đầu chỉ là một mô-đun xây dựng thực dụng giúp đưa ánh sáng và không khí vào công trình, vật liệu này sau đó được các kiến trúc sư hiện đại Brazil đưa vào mặt đứng và không gian như một lớp màn vừa thông thoáng vừa tạo hình.
Nguyên lý của cobogó có nhiều điểm tương đồng với mashrabiya trong kiến trúc Arab – Hồi giáo: một lớp màn đục lỗ giúp lọc ánh sáng, duy trì thông gió và giảm tầm nhìn trực diện. Điểm khác biệt là cobogó biến nguyên lý đó thành các mô-đun có thể sản xuất hàng loạt và lặp lại trên quy mô lớn.
Tại Việt Nam, gạch thông gió hay gạch bông gió hiện được sử dụng phổ biến ở mặt tiền nhà phố, cầu thang, ban công và các không gian bán ngoài trời. Chúng hoạt động như một lớp trung gian giữa trong và ngoài nhà, giúp giảm nắng trực tiếp và tạo riêng tư nhưng vẫn giữ được ánh sáng cùng luồng khí tự nhiên. Vật liệu cũng đa dạng từ bê tông đúc sẵn đến gốm đất nung, vì vậy lựa chọn phù hợp không nên chỉ dựa trên hoa văn mà cần xét thêm hướng nắng, mưa hắt, yêu cầu riêng tư, độ bền và khả năng bảo trì lâu dài.
Kết cấu và hình dạng quyết định hiệu quả sử dụng
Gạch thông gió trông giống một bức tường xây thông thường nhưng phần lớn sản phẩm được thiết kế như vật liệu không chịu lực, vì vậy mảng tường cần được tính đến như một hệ màn kiến trúc chứ không phải kết cấu chính của ngôi nhà.
Mảng gạch cần được neo và gia cường đúng cách
Các loại gạch thông gió phổ biến bằng bê tông hoặc đất nung thường được sử dụng cho vách ngăn, tường màn, mặt tiền hoặc các mảng trang trí không chịu tải trọng công trình. Khi diện tích mảng gạch tăng lên, đặc biệt ở mặt tiền nhiều tầng, tải gió và lực ngang trở thành vấn đề quan trọng hơn bản thân trọng lượng viên gạch. Hệ tường vì vậy cần được neo vào kết cấu xung quanh và có thể phải bổ sung cốt thép, thanh giằng, cột đỡ hoặc khung thép tùy chiều cao, chiều dài, kích thước viên gạch và điều kiện cụ thể của công trình.
Điểm quan trọng là việc gia cường cần được tính ngay từ giai đoạn thiết kế thay vì chờ đến lúc thi công mới xử lý. Một mảng gạch nhỏ ở sân trong có yêu cầu hoàn toàn khác với mặt tiền cao vài tầng chịu gió trực tiếp. Với các mảng lớn hoặc vị trí trên cao, kiến trúc sư và kỹ sư kết cấu cần phối hợp xác định hệ neo, khe co giãn và giới hạn kích thước từng panel để tránh nứt, rung hoặc mất ổn định trong quá trình sử dụng lâu dài.
Hình dạng lỗ ảnh hưởng đến nắng, mưa và sự riêng tư
Không phải mọi viên gạch thông gió đều có hiệu quả giống nhau. Lỗ càng lớn và xuyên thẳng, lượng gió, ánh sáng và tầm nhìn đi qua càng nhiều, nhưng khả năng che nắng, giữ riêng tư và hạn chế mưa hắt thường giảm. Ngược lại, hoa văn dày hơn, đường nhìn so le hoặc viên gạch có chiều sâu lớn tạo lớp cản tốt hơn nhưng cũng có thể làm giảm ánh sáng và luồng khí.
Vì vậy hình dạng hoa văn không nên được chọn đơn thuần từ catalogue theo sở thích. Một mặt tiền hướng Tây, ban công cần riêng tư hay cầu thang trong nhà sẽ cần mức độ rỗng khác nhau. Với phòng ngủ hoặc khu vực sinh hoạt riêng tư, loại gạch có đường nhìn chéo, mô-đun sâu hoặc nhiều lớp sẽ phù hợp hơn dạng lỗ xuyên thẳng. Còn với cầu thang, hành lang hoặc không gian bán ngoài trời, nơi thông gió quan trọng hơn che tầm nhìn, tỷ lệ rỗng có thể lớn hơn.
Đặc biệt ở vị trí tiếp xúc trực tiếp với mưa gió, gạch thông gió không nên được xem như một lớp chống nước tuyệt đối. Mái đua, khoảng lùi, lớp kính hoặc cửa phía sau và hệ thoát nước ở chân tường vẫn có thể cần thiết, tùy hướng công trình và mức độ mưa hắt thực tế.
Những giới hạn cần biết trước khi sử dụng
Khả năng đưa gió và ánh sáng vào công trình cũng chính là nguyên nhân khiến gạch thông gió không thể thay thế tường đặc trong mọi trường hợp.
Độ thoáng đồng nghĩa với khả năng cách âm thấp
Một bức tường có nhiều lỗ mở không thể tạo mức cách âm tương đương tường đặc kín, bởi âm thanh dễ truyền trực tiếp qua các khe hở. Vì vậy gạch thông gió không phải lựa chọn phù hợp cho những vị trí cần yên tĩnh cao như tường ngăn phòng ngủ, phòng làm việc cần cách âm hoặc mặt tiền nhà ở nằm sát tuyến đường có tiếng ồn lớn.
Nếu vẫn muốn giữ hiệu quả thẩm mỹ và che nắng của gạch thông gió, một giải pháp phổ biến là tổ chức mặt tiền thành nhiều lớp: gạch thông gió ở bên ngoài làm lớp lọc nắng và tạo hình, phía trong là cửa kính, cửa đặc hoặc hệ bao che kín đảm nhiệm yêu cầu cách âm và kiểm soát điều hòa. Khi đó, gạch không phải làm một nhiệm vụ mà bản chất vật liệu không phù hợp, mà trở thành một phần của hệ mặt đứng hoàn chỉnh.
Bảo trì cần được tính ngay từ thiết kế
So với một mặt tường phẳng, gạch thông gió có nhiều cạnh, hốc và bề mặt khuất hơn nên dễ tích tụ bụi, mạng nhện, rêu hoặc vết bẩn, đặc biệt ở môi trường đô thị nhiều bụi và khí hậu nóng ẩm. Hoa văn càng nhỏ và sâu thì việc vệ sinh càng khó, trong khi những mảng gạch trên tầng cao lại càng khó tiếp cận nếu công trình không dự kiến trước phương án bảo trì.
Vì vậy với mặt tiền lớn, lựa chọn một mẫu gạch đẹp chưa đủ. Kiến trúc sư cần xem xét bề mặt vật liệu, khả năng chống ẩm, chi tiết thoát nước, vị trí tiếp cận để vệ sinh và khả năng thay thế từng viên khi hư hỏng. Một lớp màn kiến trúc chỉ thực sự tốt khi nó vẫn giữ được cả chức năng lẫn vẻ ngoài sau nhiều năm nắng, mưa và bụi bẩn, chứ không chỉ đẹp trong những bức ảnh ngay sau khi công trình hoàn thiện.
Gạch thông gió nên là một lớp kiến trúc
Sức hấp dẫn của gạch thông gió nằm ở một nghịch lý thú vị: nó tạo ra ranh giới nhưng không hoàn toàn đóng kín. Ánh sáng vẫn lọt qua, gió vẫn đi qua và con người vẫn cảm nhận được sự hiện diện của bên ngoài, nhưng nắng gắt và tầm nhìn trực diện đã được làm dịu đi. Chính trạng thái ở giữa “mở” và “đóng” này khiến gạch thông gió đặc biệt phù hợp với kiến trúc nhiệt đới, nơi một lớp vỏ công trình thường cần làm nhiều việc hơn chỉ là ngăn cách trong và ngoài.
Nhưng cũng vì thế, giá trị của gạch thông gió không nằm ở hoa văn riêng lẻ. Một mẫu gạch đẹp nhưng đặt sai hướng nắng, mở quá lớn trước phòng ngủ, không có giải pháp chống mưa hoặc không được tính kết cấu đúng cách vẫn có thể trở thành một chi tiết bất tiện trong quá trình sử dụng. Hình thức chỉ phát huy ý nghĩa khi tỷ lệ rỗng, chiều sâu, hướng đặt và vật liệu cùng được lựa chọn theo điều kiện cụ thể của ngôi nhà.
Nhìn lại từ cobogó của Brazil, mashrabiya của kiến trúc Hồi giáo cho đến những mặt tiền nhà phố Việt Nam hôm nay, điểm chung đáng học không phải là một loại hoa văn cố định mà là tư duy dùng một lớp màn để điều tiết môi trường. Khi được thiết kế theo nguyên lý đó, gạch thông gió không còn là vật liệu được gắn lên mặt tiền để tạo vẻ “nhiệt đới”, mà trở thành một bộ phận thực sự tham gia vào cách ngôi nhà nhận ánh sáng, đón gió, giữ riêng tư và đối thoại với khí hậu xung quanh.
Một vật liệu tốt không nhất thiết phải làm được mọi việc. Điều quan trọng là hiểu rõ nó làm tốt điều gì, giới hạn ở đâu và đặt nó vào đúng vị trí. Với gạch thông gió cũng vậy: dùng đúng, nó có thể tạo nên một lớp kiến trúc nhẹ, giàu bóng đổ và thích ứng tốt với khí hậu; dùng theo trào lưu, nó rất dễ chỉ còn là một bề mặt đẹp nhưng thiếu giá trị sử dụng thực sự.
Không gian bạn hình dung, xứng đáng bắt đầu bằng một bản vẽ thật
Trước khi là một công trình, mỗi dự án của 3TA đều bắt đầu từ một cuộc trò chuyện về cách bạn muốn sống. Để lại thông tin, kiến trúc sư sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ, không ràng buộc.