Một khoảng sân lát kín có thể sạch sẽ và dễ sử dụng, nhưng cũng đồng nghĩa nước mưa gần như không còn đường thấm xuống đất và bề mặt quanh nhà hấp thụ nhiều nhiệt hơn trong những ngày nắng gắt. Khi đô thị ngày càng dày đặc, câu chuyện chừa đất, dùng vật liệu thấm nước và cân bằng giữa phần cứng với cây xanh không còn chỉ là lựa chọn thẩm mỹ. Bài viết của Kiến trúc 3TA phân tích vì sao một vài mét vuông “khoảng thở” quanh nhà có thể đồng thời giúp giảm nước chảy tràn, cải thiện vi khí hậu và tạo ra một không gian sống dễ chịu hơn.
Giảm bê tông để mặt đất còn thấm nước
Một mặt sân đổ bê tông kín hoàn toàn ngăn nước mưa thấm xuống đất, buộc toàn bộ lượng nước đó phải chảy tràn ra hệ thống thoát nước chung, vốn không phải lúc nào cũng đủ sức chứa khi mưa lớn.
Vật liệu thấm nước cho sân và lối đi
Gạch lát thấm nước, gạch block có khe hở trồng cỏ, hoặc bê tông rỗng cho phép nước mưa chảy xuyên qua bề mặt xuống đất bên dưới thay vì chảy tràn hoàn toàn ra hệ thống thoát nước, một loại vật liệu xây dựng đã thương mại hóa rộng rãi và được nhiều tài liệu kỹ thuật về quản lý nước mưa đô thị khuyến nghị sử dụng cho sân, lối đi và bãi đỗ xe thay cho bê tông đặc truyền thống. Với sân trước nhà phố thường dùng để đỗ xe máy hoặc ô tô, gạch block thấm nước vẫn đủ khả năng chịu tải cho xe cộ đi lại trong khi vẫn giữ được một phần chức năng thấm nước tự nhiên của mặt đất.
Với phần sân không cần chịu tải nặng như lối đi bộ hay khu vực quanh gốc cây, có thể dùng đá dăm, sỏi hoặc gạch thẻ đặt hở mạch thay vì lát kín hoàn toàn bằng bê tông hay gạch men, vừa giảm chi phí vật liệu vừa giữ được khả năng thấm nước cao hơn hẳn bề mặt cứng lát kín hoàn toàn.
Bề mặt không thấm nước làm tăng nguy cơ ngập
TP.HCM là một trong những đô thị được nhiều nghiên cứu và báo cáo quốc tế ghi nhận tình trạng ngập úng cục bộ ngày càng nghiêm trọng, một phần nguyên nhân đến từ việc san lấp ao hồ, kênh rạch tự nhiên và bê tông hóa bề mặt đất trong quá trình đô thị hóa nhanh, làm mất đi không gian trữ nước và thấm nước tự nhiên vốn có trước đây. Đây là vấn đề ở quy mô đô thị vượt ngoài khả năng một ngôi nhà đơn lẻ giải quyết được, nhưng mỗi công trình giảm bớt diện tích bê tông hóa mặt đất riêng của mình cũng góp một phần nhỏ giảm áp lực lên hệ thống thoát nước chung của khu vực.
Với gia đình xây nhà mới, việc dành ra dù chỉ vài mét vuông sân đất tự nhiên hoặc trồng cỏ thay vì đổ bê tông toàn bộ diện tích còn lại sau khi xây nhà, tuy nhỏ so với quy mô đô thị, vẫn là một lựa chọn thiết kế có ý nghĩa thực tế hơn là chỉ mang tính hình thức, đặc biệt khi nhân rộng ra nhiều công trình trong cùng một khu vực.
Mật độ xây dựng và giá trị của khoảng thở
Quy chuẩn xây dựng giới hạn tỷ lệ đất được phép xây dựng theo diện tích lô đất, vì vậy khoảng trống quanh nhà không chỉ là lựa chọn thẩm mỹ mà còn gắn với yêu cầu quy hoạch. Theo QCVN 01:2021/BXD, mật độ xây dựng thuần tối đa của nhà ở riêng lẻ giảm dần khi diện tích lô đất tăng; QCVN 01:2026/BXD có hiệu lực từ ngày 1/1/2027 tiếp tục duy trì nguyên tắc này.
Thay vì xem phần diện tích không xây dựng là khoảng trống bị “mất đi”, gia chủ có thể biến chúng thành sân trong, giếng trời, khoảng xanh, sân đệm hoặc vùng thông gió cho công trình. Với nhà phố diện tích nhỏ, những khoảng thở này càng có giá trị vì chúng thường là một trong số ít vị trí giúp khu vực giữa nhà tiếp cận trực tiếp với ánh sáng tự nhiên và luồng không khí bên ngoài.
Nếu được tổ chức hợp lý, một khoảng lùi phía trước có thể vừa tạo khoảng đệm với đường phố, vừa trồng cây che nắng và giảm bụi; sân sau có thể hỗ trợ thông gió xuyên phòng; còn sân trong hoặc giếng trời giúp đưa ánh sáng xuống những khu vực sâu trong nhà vốn khó tiếp cận mặt thoáng. Giá trị của những khoảng này vì thế không nằm ở diện tích lớn hay nhỏ, mà ở cách chúng tham gia vào toàn bộ hệ thống vi khí hậu của ngôi nhà.
Thay vì cố xây kín tối đa phần diện tích được phép, kiến trúc sư có thể coi các khoảng trống bắt buộc như một phần của thiết kế ngay từ đầu, kết hợp cây xanh, mặt nước nhỏ, lối đi và các vùng chuyển tiếp giữa trong và ngoài nhà. Khi đó, yêu cầu về mật độ xây dựng không còn là giới hạn bất lợi, mà có thể trở thành cơ hội để tạo ra một ngôi nhà sáng hơn, thông thoáng hơn và dễ chịu hơn trong quá trình sử dụng lâu dài.
Bề mặt cứng làm vi khí hậu nóng hơn
Ngoài vai trò thấm nước và yêu cầu pháp lý, loại vật liệu phủ trên mặt đất quanh nhà còn ảnh hưởng trực tiếp đến nhiệt độ không khí tại khu vực đó.
Bê tông giữ nhiệt lâu hơn cây xanh
Bê tông và các bề mặt cứng hấp thụ một phần đáng kể năng lượng mặt trời rồi tích và tỏa nhiệt trở lại môi trường xung quanh, trong khi cây xanh vừa tạo bóng râm vừa làm mát không khí thông qua quá trình thoát hơi nước. Mức chênh lệch nhiệt độ bề mặt giữa khu vực được che bóng, có cây xanh với bề mặt cứng phơi nắng có thể rất lớn trong những ngày nắng gắt, dù con số cụ thể phụ thuộc vật liệu, màu sắc, độ ẩm, thời điểm đo và điều kiện khí hậu tại từng nơi.
Với sân nhà phố đổ bê tông toàn bộ, nhiệt hấp thụ trong ngày còn tiếp tục tỏa ra vào buổi tối sau khi mặt trời lặn, khiến khu vực xung quanh nhà khó hạ nhiệt nhanh như khu vực có nhiều cây xanh và mặt đất tự nhiên, một trong những nguyên nhân khiến nhà phố toàn bê tông cảm thấy oi bức kéo dài hơn vào ban đêm mùa hè.
Cân bằng diện tích cứng và mềm
Thay vì chọn tuyệt đối giữa toàn bộ bê tông hoặc toàn bộ cây xanh, cách làm thực tế cho sân nhà phố là cân đối tỷ lệ diện tích cứng cần thiết cho công năng như lối đi, chỗ đỗ xe với diện tích mềm dành cho cây xanh, thảm cỏ hoặc mặt đất tự nhiên, giữ đủ công năng sử dụng mà vẫn hạn chế được diện tích hấp thụ nhiệt quá lớn. Cây xanh trồng dọc theo các mặt tường hướng nắng gắt, đặc biệt hướng Tây, vừa che nắng trực tiếp cho tường nhà vừa giảm nhiệt độ không khí xung quanh trước khi luồng khí tiếp cận công trình.
Với sân nhà phố diện tích hạn chế không đủ chỗ trồng nhiều cây lớn, xen kẽ các ô gạch thấm nước có khe hở trồng cỏ giữa các khu vực lát cứng vẫn tạo được hiệu quả giảm nhiệt nhất định so với lát kín hoàn toàn, dù hiệu quả không thể bằng một khoảng sân xanh có diện tích lớn và cây cối trưởng thành. Vật liệu thấm nước giảm nguy cơ nước chảy tràn, quy định mật độ xây dựng tạo ra những khoảng trống cần thiết, và cân đối diện tích cứng mềm giúp vi khí hậu quanh nhà dễ chịu hơn, ba yếu tố này cùng giải thích vì sao giảm bê tông và trả lại một phần mặt đất cho nước, cây xanh và không khí đang trở thành một hướng tiếp cận đáng quan tâm trong kiến trúc nhà ở.
Khoảng thở không phải diện tích bị bỏ phí
Trong một đô thị nơi từng mét vuông đất đều có giá trị, mong muốn xây thêm một phòng, mở rộng thêm một khoảng sàn hay lát kín sân để sử dụng thuận tiện là điều dễ hiểu. Nhưng giá trị của một ngôi nhà không chỉ được đo bằng số mét vuông có mái che. Đôi khi chính phần đất không xây dựng mới là nơi ánh sáng đi vào, gió được lưu thông, nước mưa có chỗ thấm xuống và một tán cây đủ không gian để lớn lên.
Tư duy này cũng đang xuất hiện ngày càng rõ trong cách các đô thị tiếp cận hạ tầng xanh: thay vì cố đưa toàn bộ nước mưa vào cống càng nhanh càng tốt, bề mặt thấm nước, đất, cây xanh và các khoảng trữ nước được xem như một phần của hệ thống hạ tầng, giúp giữ và làm chậm nước ngay tại nơi nó rơi xuống. Ở quy mô một căn nhà, một sân lát thấm nước hay một khoảng đất trồng cây không thể giải quyết vấn đề ngập của cả thành phố, nhưng nó đưa cùng nguyên lý đó trở lại đơn vị nhỏ nhất của đô thị: mỗi công trình tự giữ lại một phần khả năng hấp thụ tự nhiên của khu đất.
Một ngôi nhà vì thế không nhất thiết phải phủ kín ranh giới đất mới là ngôi nhà sử dụng hiệu quả diện tích. Khi phần cứng và phần mềm được cân bằng hợp lý, khoảng sân có thể vừa là lối đi, nơi thoát nước, vùng đệm nhiệt và chỗ cho cây xanh; một khoảng trống nhỏ có thể cùng lúc đem lại ánh sáng, thông gió và cảm giác thư giãn mà thêm vài mét vuông phòng kín khó thay thế.
Kiến trúc bền vững không chỉ là nghệ thuật đặt công trình lên một khu đất, mà còn là biết phần nào nên xây và phần nào nên để lại. Giữ cho mặt đất còn có thể thấm nước, cho cây còn chỗ bén rễ và cho ngôi nhà còn những khoảng để “thở” không phải là lãng phí diện tích. Đó là cách kiến trúc trả lại một phần tự nhiên cho nơi ở và, về lâu dài, tạo nên những ngôi nhà dễ chịu hơn cho chính con người sống bên trong.
Không gian bạn hình dung, xứng đáng bắt đầu bằng một bản vẽ thật
Trước khi là một công trình, mỗi dự án của 3TA đều bắt đầu từ một cuộc trò chuyện về cách bạn muốn sống. Để lại thông tin, kiến trúc sư sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ, không ràng buộc.