“Kiến trúc chữa lành” đang được nhắc đến như một xu hướng, nhưng không phải mọi yếu tố gắn với khái niệm này đều có cơ sở khoa học. Từ nghiên cứu bệnh viện kinh điển về tầm nhìn ra cây xanh đến vai trò của ánh sáng tự nhiên, bài viết của Kiến trúc 3TA phân biệt đâu là những nguyên tắc đã được nghiên cứu, đâu là những diễn giải còn mang tính trào lưu, để gia chủ biết nên đầu tư vào điều gì khi muốn tạo một không gian thực sự tốt cho sức khỏe và tinh thần.
Nguồn gốc khoa học của kiến trúc chữa lành
Trước khi trở thành từ khóa phổ biến trong thiết kế nội thất và bất động sản, khái niệm kiến trúc chữa lành xuất phát từ một nhánh nghiên cứu học thuật nghiêm túc trong ngành kiến trúc bệnh viện.
Nghiên cứu Roger Ulrich và tác động của cây xanh
Năm 1984, nhà nghiên cứu Roger Ulrich công bố trên tạp chí khoa học Science một nghiên cứu so sánh hai nhóm bệnh nhân phẫu thuật túi mật, một nhóm nằm phòng có cửa sổ nhìn ra hàng cây xanh, nhóm còn lại nhìn ra một bức tường gạch, và ghi nhận nhóm nhìn ra cây xanh có thời gian nằm viện sau phẫu thuật ngắn hơn, cần ít thuốc giảm đau hơn, đồng thời nhận được ít ghi chú tiêu cực từ y tá điều dưỡng hơn nhóm còn lại. Đây được xem là nghiên cứu nền tảng khai sinh lĩnh vực thiết kế dựa trên bằng chứng, gọi là evidence-based design trong kiến trúc y tế, một lĩnh vực học thuật được công nhận rộng rãi trong ngành thiết kế bệnh viện.
Tổ chức Trung tâm Thiết kế Sức khỏe tại Mỹ, Center for Health Design, hiện vẫn lưu nghiên cứu này trong kho tài liệu tham khảo như một nghiên cứu kinh điển, và cấp chứng chỉ chuyên môn riêng cho lĩnh vực thiết kế dựa trên bằng chứng cho kiến trúc sư và nhà thiết kế nội thất y tế. Kết quả nghiên cứu của Ulrich mở đường cho hàng loạt nghiên cứu tiếp theo về tác động của môi trường xây dựng lên sức khỏe con người, dần mở rộng từ bệnh viện sang nhà ở, văn phòng và trường học.
Từ bệnh viện đến nhà ở và văn phòng
Từ nền tảng nghiên cứu y tế, các nguyên tắc thiết kế chú trọng ánh sáng tự nhiên, cây xanh và vật liệu tự nhiên dần được áp dụng sang nhà ở và văn phòng thương mại, thường gắn với khái niệm rộng hơn gọi là thiết kế thân thiện sinh học, hay biophilic design, chỉ việc đưa các yếu tố tự nhiên vào không gian sống hằng ngày. Hệ thống chứng nhận công trình WELL Building Standard, do Viện WELL Building Quốc tế phát triển, hệ thống hóa nhiều tiêu chí liên quan đến ánh sáng, không khí, âm thanh và tinh thần thành một bộ tiêu chuẩn công trình có thể đánh giá và cấp chứng nhận, tương tự cách chứng chỉ LEED đánh giá công trình xanh về mặt năng lượng.
Với gia đình quan tâm đến kiến trúc chữa lành cho ngôi nhà của mình, phần cốt lõi đáng tin cậy nhất để áp dụng chính là những yếu tố đã có nghiên cứu khoa học hỗ trợ như ánh sáng tự nhiên và cây xanh, còn nhiều yếu tố khác được gắn mác “chữa lành” trên mạng xã hội cần được nhìn nhận thận trọng hơn trước khi đầu tư công sức và chi phí áp dụng. Ánh sáng tự nhiên và cây xanh, hai yếu tố có nền tảng khoa học rõ ràng nhất, xứng đáng được phân tích kỹ hơn trước khi bàn đến những yếu tố còn gây tranh cãi.
Ánh sáng và cây xanh là nền tảng đáng tin cậy
Trong số rất nhiều yếu tố được gắn với kiến trúc chữa lành, ánh sáng tự nhiên và tầm nhìn ra cây xanh là hai yếu tố có khối lượng nghiên cứu khoa học ủng hộ nhiều nhất.
Ánh sáng tự nhiên và nhịp sinh học
Với kiến trúc chữa lành, ánh sáng, đặc biệt ánh sáng tự nhiên vào ban ngày, tác động trực tiếp lên đồng hồ sinh học của cơ thể thông qua nhân trên chéo thị giác trong não bộ, điều chỉnh thời điểm cơ thể tiết hormone melatonin gây buồn ngủ, và một nghiên cứu quy mô lớn trên hơn 400.000 người tại Anh công bố gần đây ghi nhận mối liên hệ rõ ràng giữa mức độ tiếp xúc ánh sáng ngoài trời với chất lượng giấc ngủ và tâm trạng của người tham gia. Nhà ở thiếu ánh sáng tự nhiên ban ngày, phải phụ thuộc hoàn toàn vào đèn nhân tạo, có nguy cơ làm lệch nhịp sinh học tự nhiên của người sống trong đó, kéo theo ảnh hưởng đến chất lượng giấc ngủ ban đêm.
Với nhà phố có chiều sâu lớn dễ bị tối ở khu vực giữa nhà, giếng trời hoặc sân trong đưa ánh sáng tự nhiên xuống các tầng thấp, có giá trị về sức khỏe người sống trong nhà ngang với giá trị thẩm mỹ, đặc biệt với phòng ngủ và không gian sinh hoạt chính nên ưu tiên vị trí đón được ánh sáng tự nhiên trực tiếp vào buổi sáng.
Cây xanh và khả năng phục hồi tinh thần
Lý thuyết phục hồi sự chú ý, gọi là Attention Restoration Theory do hai nhà tâm lý học Kaplan đề xuất, cho rằng khung cảnh tự nhiên như cây xanh, mặt nước hay bầu trời làm não bộ phục hồi khả năng tập trung sau thời gian dài chú ý có chủ đích vào công việc, khác với khung cảnh đô thị dày đặc thông tin thị giác đòi hỏi não bộ tiếp tục xử lý liên tục. Một số nghiên cứu hệ thống gần đây, bao gồm cả thí nghiệm dùng công nghệ thực tế ảo mô phỏng không gian có và không có yếu tố tự nhiên, ghi nhận các chỉ số căng thẳng sinh lý giảm rõ rệt khi người tham gia tiếp xúc với hình ảnh hoặc không gian có cây xanh.
Với căn hộ chung cư không có sân vườn riêng, một chậu cây lớn đặt gần cửa sổ chính hoặc ban công có tầm nhìn ra khoảng xanh của khu đô thị vẫn có giá trị phục hồi tinh thần nhất định, dù hiệu quả chắc chắn thấp hơn một khu vườn thực sự, và ngay cả tranh ảnh phong cảnh tự nhiên treo tường cũng được một số nghiên cứu ghi nhận có tác dụng giảm căng thẳng nhẹ hơn so với không gian hoàn toàn thiếu yếu tố tự nhiên trong tầm mắt.
Cây trong nhà không thay thế lọc không khí
Nghiên cứu của NASA công bố năm 1989 từng gây chú ý rộng rãi khi cho thấy một số loại cây trong nhà có khả năng hấp thụ các hợp chất hữu cơ bay hơi trong không khí, nhưng thí nghiệm gốc được thực hiện trong buồng kín hoàn toàn không có luồng không khí trao đổi với bên ngoài, khác hẳn điều kiện một căn phòng thực tế luôn có ít nhiều thông gió tự nhiên. Các phân tích sau này, trong đó có đánh giá của nhà nghiên cứu chất lượng không khí Michael Waring, tính toán rằng để đạt hiệu quả lọc không khí tương đương với thông gió tự nhiên thông thường của một căn phòng, số lượng cây cần thiết phải lên đến hàng chục thậm chí hàng trăm chậu trên mỗi mét vuông sàn, một con số phi thực tế so với vài chậu cây trang trí thường thấy trong nhà.
Giá trị tâm lý và thẩm mỹ của cây xanh vẫn có cơ sở khoa học riêng như đã nêu ở phần trước, nhưng cách hiểu về khả năng lọc sạch không khí ô nhiễm chỉ bằng vài chậu cây cảnh là một cách diễn giải phóng đại từ dữ liệu thí nghiệm gốc, và gia đình không nên trông cậy vào cây cảnh để thay thế hệ thống lọc không khí hoặc thông gió cơ học khi cần xử lý vấn đề chất lượng không khí nghiêm trọng.
Không gian bạn hình dung, xứng đáng bắt đầu bằng một bản vẽ thật
Trước khi là một công trình, mỗi dự án của 3TA đều bắt đầu từ một cuộc trò chuyện về cách bạn muốn sống. Để lại thông tin, kiến trúc sư sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ, không ràng buộc.